[Kỷ niệm 100 năm (1925 – 2025) Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách ra đời]
Có thể coi Hoàng Ngọc Phách – tác giả Tố Tâm là người đổi mới tiểu thuyết vì Tố Tâm của ông chính là tác phẩm mở đầu cho sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, một điểm mốc rõ nét trong quá trình hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết truyền thống.
Tại sao Tố Tâm một tác phẩm văn học có độ dầy chỉ trong vòng 100 trang giấy lại tiềm ẩn một sức mạnh lớn lao như vậy? Theo chúng tôi, có nhiều lý do nhưng việc đổi mới quan niệm hiện thực phản ánh và góc nhìn đời tư chính là hai nguyên nhân quan trọng, là bí quyết, cũng là hai đóng góp loại biệt của Hoàng Ngọc Phách cho lịch sử văn học nước nhà mà trước ông và đương thời không ai làm được.
Tất cả những đổi mới về nội dung và hệ thống thi pháp thể loại đều bị(được) chi phối, soi chiếu dưới ánh sáng của quan niệm này. Cả mặt mạnh và hạn chế của cây bút tài hoa Hoàng Ngọc Phách xét cho đến cùng cũng xuất phát từ đó.
1. Đổi mới quan niệm về hiện thực phản ánh – “cuộc cách mạng vào cõi thầm kín” của Hoàng Ngọc Phách
Với Tố Tâm, Hoàng Ngọc Phách đã có một phát hiện mới mẻ về hiện thực, một hướng đi độc nhất vô nhị bấy giờ. Nếu các nhà văn như: Đặng Trần Phất, Trọng Khiêm, Hồ Biểu Chánh … hướng ngoại thì ông hướng nội. Nếu các nhà văn hiện thực theo mạch kể, đi vào những vấn đề xã hội của thế giới khách quan thì Hoàng Ngọc Phách theo mạch tả, thu vào chiều sâu tâm giới. Đó không phải là: “những điều sở kiến “và “trông thấy”, những điều tường minh, rõ ràng mà là một hiện thực đầy bí ẩn mà hấp dẫn của một “thế giới bên trong”. Nhờ thế, ông đã phát hiện ra mảnh đất thiêng – vùng hiện thực mà nghệ thuật hiện đại đầu thế kỷ XX cần hướng tới.
Tất nhiên, trong dòng tiểu thuyết trữ tình xưa, Nguyễn Du, Phạm Thái, Nguyễn Huy Tự … cũng đã đề cập tới thế giới nội tâm phong phú và kỳ diệu của con người nhưng chưa bao giờ thế giới nhỏ bé ấy được tách ra biệt lập, được coi như một đối tượng để phản ánh, một hiện thực cấp bách cần miêu tả và miêu tả một cách thành công như ở Tố Tâm.
Với Tố Tâm, Hoàng Ngọc Phách đã thực sự làm “một cuộc cách mạng vào cõi thầm kín”, tạo ra một quan điểm thẩm mỹ mới: “Lần đầu tiên ở đây tác giả đã đưa người ta vào tâm giới để khám phá sự thật của lòng mình…”(1). “Do đi vào một việc phát nguyên từ trong những tầng đáy bí mật của lòng người(2), Hoàng Ngọc Phách đã “đưa đến cho người đọc không phải là một hình thức chuyện kể mà là chân dung của những tâm hồn”(3). Ông đã đi vào “cái bất diệt đời đời trong các nhân vật – tình yêu”(4).Mà ở thời hiện đại “cái người ta cần là đời sống bên trong”(5)
Đi sâu vào tâm hồn con người, đó là bí quyết của Hoàng Ngọc Phách, giúp ông thiết lập cơ sở cho những tiêu chí cơ bản của một tiểu thuyết hiện đại. Vì vậy, đổi mới của Tố Tâm về nội dung phản ánh không chỉ mang tính đề tài mà đổi mới nội dung ở đây là dấu hiệu của sự chuyển hướng loại hình: chuyển từ cách tiếp cận thực tại theo kiểu sử thi và thế sự sang cách tiếp cận thực tại qua góc nhìn đời tư.
2. Góc nhìn đời tư – hướng tiếp cận thực tại mới mẻ của Hoàng Ngọc Phách
Trong Tố Tâm, cuộc sống được tiếp cận từ góc nhìn đời tư. Nhờ góc nhìn mới, Hoàng Ngọc Phách đã đi đến được đặc trưng chủ yếu nhất của tiểu thuyết hiện đại. Bởi “đặc điểm tiêu biểu nhất làm cho tiểu thuyết khác sử thi, ngôn ngữ, là cách nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư. Đời tư là tiêu điểm để miêu tả cuộc sống một cách tiểu thuyết”(6).
Trên cở sở đặc trưng cốt yếu ấy của tiểu thuyết, Hoàng Ngọc Phách đã thể nghiệm thành công Tố Tâm. Quả thật, Tố Tâm là chuyện của riêng nàng, một đề tài hoàn toàn mang tính chất đời tư. Mà yếu tố đời tư càng phát triển thì chất tiểu thuyết càng đậm đà. Việc tách tình yêu- một nội dung hết sức riêng tư và cá nhân – ra khỏi môi trường chính trị xã hội, tách chữ tình ra khỏi các quan hệ xã hội khác của Hoàng Ngọc Phách có phần cực đoan nhưng đồng thời lại là một thủ pháp hữu hiệu giúp tác giả đẩy sự vật lên đến độ căng để có thể chiêm nghiệm một con người đời tư đích thực.
Góc nhìn đời tư giúp tác giả thấy được những vùng khuất lấp mà các góc nhìn khác sẽ không bao giờ thấy được. Vì vậy, ông đã phát hiện ra những phẩm chất mới cho tiểu thuyết và những nét đạo đức mới cho nhân vật, phát hiện ra những vùng đau mới trong thế giới tinh thần của con người – một dấu hiệu chứng tỏ văn học đã chuyển giai đoạn sang thời kỳ hiện đại.
Do tiếp cận nhân vật từ góc nhìn đời tư nên xung đột nghệ thuật đã chuyển từ những xung đột xã hội sang những xung đột nội tâm ở từng nhân vật. Sự phát triển xung đột tất yếu sẽ quy định kết cấu bên trong của tác phẩm, phá vỡ mô hình của tiểu thuyết truyền thống, tạo nên mô hình tiểu thuyết mới. Với Tố Tâm, tác giả đã tạo ra được một sự đổi mới đồng bộ, đã giải quyết được tận gốc nhiều vấn đề của tiểu thuyết và văn xuôi hiện đại, đã tìm thấy được nhân vật trung tâm, điển hình cho cả một giai đoạn văn học, góp phần tháo gỡ những lúng túng của các nhà văn, mở ra một hướng đi mới cho văn học nước nhà trong buổi giao thời.
Việc lựa chọn những thanh niên tân học có tâm hồn lãng mạn làm nhân vật chính cho phép nhà văn coi tâm lý như một đối tượng miêu tả đã giúp tác giả trở thành người khai sinh ra tiểu thuyết tâm lý ở Việt Nam, mở đường cho tiểu thuyết Việt Nam đi vào quỹ đạo hiện đại. Không những thế, ông còn là người đầu tiên dám đoạn tuyệt với kiểu tiểu thuyết một điểm nhìn trần thuật đơn điệu, nhàm cũ, hướng tới một lối viết mở với nhiều điểm nhìn linh hoạt, xóa bỏ lối kết thúc có hậu theo kiểu tiên nghiệm, thay vào đó là cách kết thúc đầy tính bi kịch, tôn trọng hiện thực làm đảo lộn mẫu hình cũ, tạo nên gương mặt mới cho văn học hiện đại.
Sự ra đời của Tố Tâm như một dấu mốc chứng tỏ tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã ra đời rồi trở thành thể loại giữ vai trò thống ngự văn đàn. Nó đã tác động vào các thể loại khác, biến đổi và thúc đẩy các thể loại khác phát triển. Sự thắng thế của tiểu thuyết – “thể loại chúa tể” của văn học hiện đại – làm cho gương mặt văn học thay đổi. Sau Tố Tâm người ta không còn viết và đọc như trước nữa.
Sau bao nhiêu năm ngành lý luận và sáng tác non trẻ đầu thế kỷ XX của chúng ta đã khó nhọc mò mẫm kiếm tìm, câu hỏi then chốt “tiểu thuyết hiện đại là gì?” đã được Hoàng Ngọc Phách trả lời. Như vậy, với Tố Tâm Hoàng Ngọc Phách còn có những đóng góp khá quan trọng về phương diện lý luận. Điều đó lý giải vì sao tác giả lại có một vị trí hết sức độc đáo trong lịch sử văn học và Tố Tâm tuy chỉ là một cuốn tiểu thuyết nhỏ nhưng lại có ảnh hưởng lớn đến toàn văn giới.
Với Tố Tâm và sau Tố Tâm, một quan niệm nghệ thuật mới đã hình thành, cái tôi cá nhân đã được khẳng định, đồng thời với nó là một kiểu tư duy nghệ thuật mới, chuyển từ kiểu tư duy duy cảm phương Đông sang tư duy duy lý phương Tây. Nhờ đến được với thế giới quan thể loại, phát hiện ra cách tiếp cận bằng thế giới quan của thể loại và tìm thấy một kỹ thuật viết tiểu thuyết thật sự, Hoàng Ngọc Phách đã trở thành người chính thức đưa thể loại này vào lịch sử văn học Việt Nam, xứng đáng với tên gọi người đổi mới tiểu thuyết.
Với Tố Tâm, tác giả đã tạo ra được một sự đổi mới đồng bộ, đã giải quyết được tận gốc nhiều vấn đề của tiểu thuyết và văn xuôi hiện đại, đã tìm thấy được nhân vật trung tâm, điển hình cho cả một giai đoạn văn học, góp phần tháo gỡ những lúng túng của các nhà văn, mở ra một hướng đi mới cho văn học nước nhà trong buổi giao thời.
Vì vậy, Tố Tâm được người đời trọng vọng và trở thành đáp số của thời đại, một mô hình để các tác giả khác lấy đó để đối sánh, trên cơ sở ấy mà sáng tác. Dĩ nhiên đã là mô hình, dù là mô hình tối ưu thì đó là chuẩn mực chứ không phải là kiệt tác cho nên sự vượt lên của các tiểu thuyết gia Tự Lực văn đoàn là lẽ đương nhiên.
Nhờ đến được với thế giới quan thể loại, phát hiện ra cách tiếp cận với thế giới quan của thể loại, cảm hứng thể loại, và tìm thấy một kỹ thuật viết tiểu thuyết thật sự tiểu thuyết, ông đã trở thành người “chính thức đưa thể loại này vào lịch sử văn học Việt Nam”, xứng đáng với tên gọi người đổi mới tiểu thuyết.
Tại thời điểm lịch sử ấy, thắng lợi của Tố Tâm còn góp phần khơi thông dòng chảy của lịch sử văn học đương thời, tiếp tục chủ đề nhân văn vốn phát triển rực rỡ ở thế kỷ XVIII, nhưng bị đứt đoạn bởi tiếng đại bác của kẻ thù. Tác phẩm đã bước đầu đề cập đến quyền sống con người, và đưa ra một quan niệm mới mẻ về hôn nhân trên cơ sở một tình yêu đích thực, góp phần quan trọng vào việc làm chuyển hướng cảm hứng nghệ thuật trong văn học đầu thế kỷ XX.
Vì vậy, Tố Tâm được coi là tác phẩm mở đầu cho cuộc cách mạng trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đằng sau đó là cả một ngày hội tưng bừng không chỉ của văn xuôi mà còn của thi ca, kịch nói, nghiên cứu phê bình… Ảnh hưởng của tác phẩm không chỉ bó trọn trong lĩnh vực tiểu thuyết mà nó đã vươn tới các thể loại khác, “làm đảo lộn bao tính chất cổ truyền về hai chữ văn chương”.
Trương Tửu cho rằng: “Trong văn giới ông Song An là người có công to, ông đứng đầu các nhà văn tả cảnh, tả tình như Khái Hưng, Thế Lữ… Những ai bây giờ biết ca tụng mỹ thuật và ái tình phải nhìn nhận ông Song An như người khởi xướng.” (7)
Có thể coi Hoàng Ngọc Phách là người có công mở nắp chiếc soupape giải tỏa những bức bối, ngột ngạt cho đời sống văn học đương thời, người đã mở khóa cho văn học giải thoát khỏi sự trói buộc ngàn đời. Những Khái Hưng, Nhất Linh, Thế Lữ và lớp văn sĩ đương thời được thừa hưởng cái may mắn ấy.
Dù có hay không trực tiếp chịu ảnh hưởng của Tố Tâm thì họ cũng đã thực sự đứng trên đôi vai ông để có thể bay xa hơn, cao hơn trong sáng tạo nghệ thuật. Tố Tâm đã phân thân, đã hòa nhập, đã lớn lên và ngày càng đậm thắm rực rỡ trong Hồn bướm mơ tiên, Nửa chừng xuân, Đoạn tuyệt, Lạnh lùng…trong trào lưu Thơ Mới dạt dào hương khởi.
Quả thật: “Tiểu thuyết Tố Tâm ra đời đã đánh dấu một cách mạng trong làng văn về tư tưởng và lối viết.” “Chỉ với Tố Tâm thôi, cây bút Hoàng Ngọc Phách đã được định vị. Ông là một tài năng có giá trị báo hiệu cho cả một phong trào chưa tới nhưng sẽ tới. Ông là một nhà văn tiên tri, nói với tương lai”(8) và xứng đáng là: người đổi mới tiểu thuyết.
TRẦN THỊ TRÂM
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
(1) Phạm Thế Ngũ (1965) – Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập III. Quốc học tùng thư, Sài Gòn, tr. 363.
(2) Hoàng Ngọc Phách (1988) – Tố Tâm. NXB Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội, tr. 29.
(3) Đào Đăng Vỹ – Enquête sur la jeunesse Annamite lés ecrivains et journalistes. La litterature d inspiration romantique et re volutionaire, Patric Annamite 6.2.1938
(4) Phạm Thế Ngũ (1965) – Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập III. Quốc học tùng thư, Sài Gòn, tr. 363
(5) Thạch Lam, Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học, H, 1988, tr.107
(6) Trần Đình Sử, Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam, Lý luận văn học (tập 2), NXB Giáo dục, H, 1987, tr. 230
(7) Trương Tửu, Tố Tâm của Song An, Loa, số 75, ra ngày 25 juillet, 1935
(8) Nguyễn Huệ Chi (1989) – Lời giới thiệu “Tuyển tập Hoàng Ngọc Phách”. NXB Văn học, Hà Nội, tr. 14.
